Tey 10 kostráðini

Et nógv grønmeti, fullkorn og fisk og drekk vatn afturvið. Tey flestu fólk hava hoyrt um kostráðini, men hvussu ger man so í gerandisdegnum? Les meira um hesi ráðini, sí video um tey og tak niður faldaran um kostráðini.

Etið Saman

Et fjølbroytt, ikki ov nógv og rør teg

Ídag eta fólk vanliga meira fjølbroytt enn áður, tá ikki bar til at fáa fatur í øllum matvørum. Serliga í Føroyum hevur maturin verið heldur meira einstáttaður enn hann er í dag. 

Men kostkanningar frá eitt nú Danmark vísa, at vit enn eta ov lítið av fiski í mun til kjøt og ov nógv sukur og salt. 

Fjølbroyttur matur gevur ymisk føðsluevni og minkar um vandan fyri at fáa ov nógv av einum føðsluevni. Av og á eru ymisk heilsurák og klænkingarkurar, sum seta avmarkingar á ymiskar matvørur, ella kurar har tú bert etur heilt fáar matvørur í longri tíð. Maturin verður tá ov einstáttaður og vandi er fyri at fá føðslutrot ella at fáa ov nógv av ávísum føðsluevnum. 

Tú skalt altíð hugsa um at eta fjølbroytt fyri at fremja heilsuna. Tað hevur týdning ikki at eta ov nógv og at halda teg í gongd við at røra teg. Rørsla gevur vælveru og kann fyribyrgja  sjúkum sum eitt nú diabetes. Við at hugsa um ikki at eta ov nógv og at røra teg dagliga er tað lættari at halda eina normala vekt.

Et frukt og grønmeti

Frukt er blivin alsamt meira vanlig hjá fólki at eta, men vit eiga at eta meira grønmeti.

Et 6 um dagin, svarandi til 600 gramm, har minst helvtin skal vera grønmeti. Grønmeti er heilsugóður matur, ið gevur tær kosttrevjar, vitaminir og mineralir. Kanningar hava víst, at grønmeti kann minka um vandan fyri diabetes, hjarta-æðrasjúkum og krabbameini. At eta nógv grønmeti hevur við sær, at tú etur minni av kalorium, og tí fært tú lættari við at halda vektina normala.

Brúka føroyskt grønmeti fyrst og fremst, og vel grønmeti eftir árstíðunum. Fryst grønmeti eisini kann brúkast, har góðskan ofta er líka góð sum á frískum grønmeti, ið er flutt úr fjarskotnum londum.

Et meira av fiski

Fiskur er góður og sunnur matur, ið vit í Føroyum hava etið gjøgnum allar tíðir. Et fisk til døgurða 2 ferðir um vikuna og haraftrat fisk sum viðskera fleiri ferð um vikuna. Øll sløg av fiski telja við, eisini fryst flak og fiskafrikadellur, rækjur umframt fiskur á dós sum makrel í tomat, tun og rogn. 

Fiskur er ein framúr kelda til D-vitamin, selen og jod, og harumframt hevur fiskaolja nógv av tí gagnliga omega-3 feittinum í. Hesi føðsluevni eru torfør at fáa nóg mikið av frá øðrum mati. Við at fylgja ráðunum um at eta fisk fleiri ferð um vikuna minkar tú vandan fyri at fáa hjarta-æðrasjúkur. 

Fólkaheilsuráðið hevur gjørt av, at fiskur skal vera eitt høvuðsfokusøki í 2014, og tí varpa vit ljós á kostráðið “Et meira av fiski” í 2014. Mælt verður til at eta 350 gramm av fiski um dagin, harav 200 g av tí feita slagnum sum laks, sild og makrel, har mest av omega-3 feitti er í.

Kvinnur, ið eru við barn ella geva bróst, eiga at avmarka nøgdina av rovfiski til hægst 100 g um vikuna. Børn undir 3 ár eiga í hægsta lagi at fáa 25 g um vikuna. Rovfiskur er eitt nú kalvi, tunfiskur og hemari.

Vel fullkorn

Fullkorn hevur nógvar kosttrevjur, vitaminir og mineralir. Fullkorn mettar longri og hevur eisini við sær, at tú etur minni. Fullkorn er í korni og mjøli, har alt kornið er brúkt, eisini skalið, har flestu vitaminir, mineralir og kosttrevjur eru.

Et 75 gramm av fullkorni um dagin, ið til dømis kann vera 2 dl av havragrýni og ein flís av fullkornsrugbreyði. Vel fullkornsbreyð heldur enn ljóst breyð, og vel fullkornspasta heldur enn hvítt pasta. Tað er ikki neyðugt við heilum kjarnum og kornum í breyði og bollum, bert tú brúkar fullkorn.

Vel soltið kjøt og soltnan viðskera

Kjøt er ein góð kelda til protein, og eisini er nógv av jarni og mineralum í, sum vit hava tørv á.

Kostkanningar í Danmark vísa, at flestu fólk eta kjøt hvønn dag, serliga av viðskera. 

Et minni av lidnum kjøtvørum og viðskera, sum roykt, saltað og nitritviðgjørt kjøt, tí tað kann økja um vandan fyri krabbameini. Vel eisini soltið framum feita slagið av kjøti, tí mettað feitt kann økja um vandan at fáa hjarta-æðrasjúkur. 

Et ikki meira enn 500 g av kjøti um vikuna frá fýrbeintum djórum (neyti, lambi ella grísi), svarandi til 2-3 døgurðar um vikuna. Vel heldur fisk, flogfenað, egg og bjølgfrukt hinar dagarnar. 

Vel soltna mjólk og soltnan mjólkaúrdrátt

Mjólk er ein góð kelda til kálk og vitaminir, og fyri nógv fólk er mjólk og mjólkavørur ein neyðug proteinkelda. Drekk ¼ - ½ litur av mjólk og 1-2 flísar av osti um dagin. Feitt í mjólk og mjólkaúrdrátti er mettað, og tí kann ov nógv mjólk økja um vandan fyri sjúkum sum eitt nú diabetes og hjarta-æðrasjúkum. Kanningar vísa, at fólk í norðanlondum sum heild eta og drekka nógv av mjólkafeitti, tí verður mælt til at minka um feitt frá mjólk, osti, jogurt og róma. Granskingin í mati og føðslu mennist støðugt, serliga innan feitt økið, og nýggjar kanningar í 2014 benda á, at feittið í mjólk ikki er líka vandamikið sum mettað feitt í øðrum mati. Fólkaheilsuráðið fylgir við og heldur seg dagført.

Et minni av mettaðum feitti

Fyrr mæltu almennu kostráðini til at eta minni av feitti. Smør skuldi burtur og kjøtið skuldi steikjast á turrari pannu. Betur var at eta meira av rís, pasta og breyði heldur enn feita sós og kjøt. Nakað av hesum er enn galdandi, men har tilráðingin fyrr var at minka um feittið, so er hon meira litføgur í dag. Mettað feitt og nakað av fleirómettaðum feitti, tær sokallaðu omega-6 feittsýrurnar, skulu minkast – men tú eigur í staðin at eta góðar feittsýrur heldur enn at skera alt feittið burtur. Kanningar tær seinastu árini vísa, at tað er ikki gott at skera feittið burtur og eta meira av breyði, rís og pasta, sum nógv fólk gjørdu í samband við gomlu tilráðingarnar. Heldur tvørturímóti! Tað hevur stóran týdning, at tú fært nóg mikið av tí góða feittinum, harav einkultómettað feitt og omega-3 feitt. Við øðrum orðum er tað gott fyri kroppin at eta bæði laks, sild, makrel, avokado, nøtur, mandlir, oliven hóast hesi eru feit, tí hjá flestu fólkum verður etið ov lítið av hesum. Javnvágin í blóðinum millum feittsløgini er tað, sum hevur týdning. Í vanliga matinum fáa flest okkara ov mikið av tí mettaða og fleirómettaða feittinum frá viðskera, kjøti, lidnum kakum og keks, men ov lítið av einkultómettaða feittinum sum er í oliven, avokado, nøtum og mandlum og omega-3 feitti sum er í feitum fiski sum laksi, makrel og sild.

Tað hevur stóran týdning at býta mettaða feittið um við betri sløg av feitti – ikki er neyðugt at eta ov soltið, um feittið er av tí góða slagnum!  Tað merkir, at býtir tú mettaða feittið um við stívilsi, so er tað ikki betri fyri æðrarnar. Tá feittið er frá fiski, skal tað gjarna vera so feitt sum møguligt. 

Et mat við minni av salti

Et minni av sukri

Drekk vatn

Drekk vatn fyrst og fremst. Saft og sodavatn er bert til serlig høvi.